بوكان در گذر تاریخ

سلام اسماعیل سرخ

به س خوالو به خیال بروانه / خواب آلود نباشید بنگرید

شاری بوكان وه كو بووكان جوانه/ شهر بوكان مثل عروس زیباست

یكی از شهرهای كُردنشین استان آذربایجان غربی بوكان یاشهر عروسها می باشد كه در دشتهای حاصلخیز (مكری یان) آنجا كه دروازه های ورود مغها برای زیارت آتشكده های آذرگشسب به تخت سلیمان تكاب ( مغری یان) یعنی راه مغها می گفتند كه به مرور ( مكری یان) نام گرفته است.

بوكان در 46 درجه و 13 دقیقه طول جغرافیایی و 36 درجه و 32 دقیقه عرض جغرافیایی با ارتفاع 1370 متر از دریای آزاد قرار دارد.

در 65 كیلومتری جنوب خاوری مهاباد و از جنوب به شهرستان سقز از خاور به شهرستان شاهین دژ همسایه است. آب وهوای معتدل با میانگین 500 میلی متر بارندگی در سال. منطقه بوكان در میان دو رودخانه بزرگ سیمینه رود در اصطلاح كردی (تاتاهو) و زرینه رود (جغتو) كه حاصلخیزی و بركت خود را از وجود این دو رودخانه می گیرد؛ واقع شده است. جغتو از كوهستانهای »چهل چشمه« و دیگری از كوه های زاگرس سرچشمه می گیرد كه شاخه ای هم از كوهستانهای (ماین بلاغ) افشار بنام (ساروخ) بدان اضافه می گردد كه در مصب رودخانه جغتو در 25 كیلومتری شرق بوكان سد شهید كاظمی (كوروش كبیر) به وسیله یك شركت اطرایشی در سال 50 - 47 احداث گردیده است. جمعیت بوكان در زمان ناصرالدین شاه قاجار هنگام تملك سردار »عزیزخان مكری« داماد امیر كبیر بخش كوچكی بوده و بیشتر از صد خانوار در آن نبوده اند. در سال 1365 حدود 100 هزار نفر جمعیت و حالا جمعیت آن به 200 هزار نفر می رسد؛ كه شامل سه دهستان بنام (آختاچی، بهی، ترجان) كه مجموعا شامل 150 روستا می باشد. اولین مدرسه ابتدایی به شیوه ی نوین در سال 1307 دایر گردید.

نخستین درمانگاه بوكان در سال 1326 با پزشكی دكتر »فریدریش آلمانی« جراح و دستیاری همسرش آغاز به كار كرد.

اولین روزنامه هم بنام هلاله در اسفند ماه 1324 از چاپخانه بوكان منتشر شد و اولین گروه های كوهنوردی به شیوه نوین در سالهای 50 - 47 توسط دبیرانی كه از مركز و شهرستانها به این شهرستان آمده بودند برپا شد.

بوكان و تاریخ:

تامل در باورهای عمومی خود به این نكته رسیده ایم، برای داشتن آینده ای بهتر باید تاریخ وگذشته خود را با خوب و بدی هایش بشناسیم چون هر حركتی قوانین خاص خود را دارد.
بوكان هویت تاریخی خود را از (قلعه باستانی قلایچی) در مجاورت روستای قلایچی در هشت كیلومتری شمال شرقی بوكان می گیرد؛ كه بازمانده یكی از مراكز بسیار مهم تمدن ( ماناها) در هزاره اول پیش از میلاد مسیح در حوزه شمال غرب ایران كه برخوردار از تمدن و قانون بودند؛ است.

حاكمان قلعه تاریخی قلایچی معبد این قوم متمدن بودند كه نزدیك به سه هزار سال پیش مدت زمانی در این ناحیه سكونت و حكم رانی كرده اند وآنچه از اجزای معماری این تمدن كهن در این قلعه باستانی به دست آمده با تمدن های مشابه و هم زمان خود از جمله ( حسنلو) در نقده و (زیویه) در سقز كه از نظر جغرافیایی با قلعه ( قلایچی) هم حوزه است، ‌قابل مقایسه و برابر دانست به گونه ای كه آثار معماری مكشوفه از نظر مشخصات و نقشه بیش از هر چیز بیانگر یك معبد بزرگ است.

معماری مكشوفه شامل تالار بزرگی است از شرق تا غرب به قلعه، این تالار در جبهه غربی به دو اتاق و در جبهه شرقی به برج هایی ختم می شود . در بخش مركزی تالار بازمانده ی چند ستون سنگی بر كف معبد به دست آمده روی دیوارهای درونی تالار را نقاشی دیواری (دیوار نگاری) به گونه ای بسیار كامل واستادانه كه در نوع خود منحصر به فرد می باشند؛ تزیین می كرده است . نقاشی ها عمدتا به رنگ های قرمز، ابی و سفید است و نقوش هندسی و تزیینی را القاء می كند.

جزو دیواره نگاره ها، آجرهای لعاب دار منقوش در این قلعه باستانی است كه جز در شوش به این میزان آجر لعاب دار از هزاره اول به دست نیامده است كه با كنار هم قرار دادن آجرهای لعاب دار نقوش زیبای متشكل از مثلث ها، دوایر متداخل، خطوط شكسته و نقوش انسانی و گیاهی حاصل می گردد كه مفاهیم و معانی خاص را در بر دارد. از عمده ترین این نقوش نقش گل نیلوفر آب ( لوتوس )، ستاره ایشتار، نیم رخ مردان و زنان و ردیف موجودات افسانه ای را می توان نام برد. ارزنده ترین مدرك بی نظیر سنگ نبشته ای كه ازآن به مترل یاد بود (‌استل) استفاده می شده است كه 13 سطر كه به خط آرامی كهن بوده، كه هم اكنون در دست مطالعه زبان شناسان است كه متاسفانه در این بازار فتنه و آشوب بیشتر آجرهای لعاب دار منقوش معبد باستانی قلایچی بوكان غارت و به یغما رفت و برگی سیاه دیگر بر دوران بی خبری ما افزوده گردید.

علاوه بر آن دهها اثر باستانی دیگر به دست آمده كه گویا قدمت بوكان و منطقه است كه گذشته به نسبت میراث فرهنگی رسیده است از جمله: تپه آسیاب كهنه واقع در قریه احمد آباد محال فیض الله بیگی مربوط به اقوام هزاره قبل از میلاد.
تپه سیخان بزرگ واقع در قریه باغچه بهی محال فیض الله بیگی مربوط به اقوام هزاره قبل ازمیلاد. تپه كلتپه در قریه كلتپه بوكان به اقوام هزاره اول قبل از میلاد. تپه قره كند در قریه قره كند محال آختاچی مربوط به اقوام هزاره اول قبل از میلاد. گردی خلیسكه واقع در قریه سراب محال بهی مربوط به دوران پالئولتیك. تپه روژبیانی در قریه عزیز كند مربوط به دوره برنز قبل از میلاد. تپه گرده شین در قریه رحیم خان محال بهی مربوط به دوره برنز قبل از میلاد. و دیگر تپه ها و آثار باستانی دیگر....

واژه ی بوكان و نظریه های مختلف

عده ای معتقدند واژه ی (بوكان) مخفف( بوكه كان) به معنی عروسان آمده درست است و مراسم عروسی و چوپی را در كردستان روی چشمه سارها برپا كرده اند و بوكان روی استخر و حوض بزرگ برپا بوده است به نام (كانی بوكان) چشمه عروسان، بعدها كانی حذف و نام شهر بوكان باقی مانده است.

اما عده ای معتقد بوده اند بو به معنی سرزمین و كان را نیز معدن آب گفته اند یعنی جایی كه مركز آب و آبادانی بوده كه این نظریه از استوره ی بیشتر علمی برخوردار است .اما آنچه مهم بوده است ودر این شكی نیست منطقه بوكان به علت آب زیاد و چشمه سارهای فراوان كه مایه ی تجمع انسان ها بوده است از قدیم پادگان اشكانیان و ساسانیان بوده است. شاید بیشتر از هر چیز بوكان و نام بوكان با قلعه تاریخی سردار واستخر زیبای بزرگ مشهور به (حه وزه گه وره) آمیخته باشد. ‌این قلعه در وسط شهر و بر روی تپه مرتفعی بنا شده كه ارتفاع آن در حدود 50 متر و جمعا مساحت نزدیك به یك هكتار را اشغال كرده بود جنس مصالح آن سنگ و آجر و در قسمت شرقی و غربی آن دو برج مشنور نما وجود داشت و بر سر هر برج آن كنگره های از فلز مخصوص براق كه درخشش آن در روزهای آفتابی از نقاط بسیار دور به چشم می خورد و در سایر قسمت های دیگر ساباط، سایبان، حمام و فراشخانه وغیره داشت كه بنایی به غایت قدیمی بود و در دوران قاجار مركز حكومت سرداران مكری بود ودر حیاط آن فواره خودكاری به قلعه روان بود و تا سال 1325 باقی بود كه در زمان سیف الدین خان توسط مهندسین روسی واستاد كار آهنگر بوكانی به نام حاج محمد مشهور به (حمه كله) ‌اقدام به نصب وسایل پمپ پاژ تلمبه از استخر به قلعه می كرد كه حدود 100 سال قبل آب به قلعه می آورد. در قلعه سنگهای منقوش بسیار زیبا وجود داشت كه متاسفانه همگی مورد دستبرد قرار گرفت. بعدها این قلعه به اداره فرهنگ واگذار گردید كه متاسفانه به علت بی كفایتی متولیانش این قلعه زیبا و بی نظیر در سال 58 - 57 ویران شد و شاید بهتر است كه گفت شهری ویران گشت و آثارش مورد دستبر قرار گرفت.

بوكان در نوشته ها وخاطرات جهانگردان

»ژاك دمورگان» در جغرافیای غرب ایران جلد 2 صفحه 21 حدود 110 سال قبل كه از بوكان دیدن كرده است از آرامش و مهمان نوازی »سیف الدین خان»حاكم بوكان یاد می كند كه همین باعث ماندن و تحقیق در (غار سهولان) گردید و بعدها به (دخمه فرورتیش) در مهاباد ‌و (‌كتیبه كیله شین) در كوه «درو» و در شهرستان اشنویه برود.

»حاج سیاح« هم در سال 1261 شمسی به هنگام بازدید از مكری یان از استخر زیبای بوكان و جاری شدن آب زلال در قناتها و مهمان نوازی حاكم و مردمان این دیار یاد می كند.
در سفرنامه (لرد كردزن) ریاست محافظه كار انگلیس در سال 1892 میلادی ترجمه وحید مازندرانی كتاب (ایران و قضیه ایران) از آرامش مكری یان یاد می كند واز حاكم با نزاكت منطقه بوكان (سیف الدین خان) مكری كه تربیت یافته و مسلط به زبان فرانسه یاد می كند.
غارهای بوكان

1- غارهای كونه پیست: آبادی سردار آباد

2- غار سهولان: واقع در جاده برهان بین بوكان و مهاباد كه به علت جاذبه های فراوان و آسفالت راه امروز به یك قطب جهانگردی در كردستان تبدیل شده است برق كشی داخل غار و قایقهای تفریحی دورن دریاچه غار و راهنمایان خوب،‌غار نوردی را در سهولان لذت بخش كرده است.

3- غار مكری قران: واقع در روستای خراسانه كه در زمان شاه عباس صفوی مردمان منطقه مكری یان را در این غار جمع آوری كردند و با دود خفه كرده اند كه همواره در حافظه تاریخی مردمان این منطقه به یادگار مانده است. كه اولین بار (شیخ الاسلام) روستای آجیكند در آن كند و كاو كرد؛ بعدها سپاهیان دانش روستاهای خراسنه - عزیز كند و آجیكند در این غار كند و كاو را ادامه دادند.

4- غار كونه كوتر روستای ینگیجه بوكان

5- غار كونه كوتر ( روستای قلایچی) كه این غار هنوز بازگشایی نشده است اما در سالهای 84 - 83 توسط سنگ نوردان و غار نوردان بوكان از جمله ناصر فیض الله بیگی و فتاح كارگر و فرامرزی این غار نسبتا سخت كه با دهانه های عمومی نسبتا طولانی راه خود را به درون دالانها و دهلیزهای خطرناك می گشاید گشایش شده است.

6- غار سیا واقع در كوه »وستا مصطفی« كه به علت مخوف بودن هیچ كاری درآن صورت نگرفته است و همچنان ناشناخته است.

7- غار كول آباد: در مسیر 40 كیلومتری جاده آسفالته بوكان - میاندوآب در دامه كوه كول آباد واقع است كه غار طبیعی و آهكی است كه مردمان روستاهای اطراف از قدیم آن رامی شناختند و از روی كنجكاوی بدان روی می نهادند.

8- غار مصنوعی سماقان یا بی بی كند این غار در وسط كوه مرتفع (فرهاد تراش) در كنار روستای (سماقان) كه مشرف به رودخانه زرینه رود می باشد واقع است.

این غار مصنوعی حالت قلعه دارد كه دارای هفت باب اطاق كوچك سنگی كنده شده با دست كه مربع شكل است كه هر یك گنجایش 6 نفر را دارد. اطاقها دارای پنجره های سنگی مشرف به جاده فرعی است. شاید هم زمان خود حالت یك معبد را داشت است و در دامنه كوه كه درخت سماق زیاد دارد كه به مصرف روستاییان می رسد. وجه تسمیه غار سماقان ازوجود همین درختهای سماق است.

كوههای منطقه شهرستان بوكان

كوههای منطقه بوكان كه به حافظه تاریخی این ملت پیوند ابدی خورده است عبارتند از نالشكینه - برده زرد - كلتگه - مجموعه قله های وستا مصطفی - و كوه ترغه كه در این میان كوه وستا مصطفی به علت امتداد آن از جنوب شرقی بوكان تا گردنه خان و كوه وزنه بانه به درازای 100 كیلومتر كه سرچشمه دهها رود و جاری شدن چشمه های بی مانند است و مركز انواع گونه های بی نظیر گیاهی از اهمیت زیادی برخوردار است . كوه ترغه كه در 25 كیلومتری غرب بوكان كه با داشتن انواع دیواره های بی نظیر سنگ نوردی وسنگرهای به جا مانده سنگی بی نظیر از جنگ روس تزاری وعثمانی در این كوه وداشتن كتیبه قدیمی در قله آن كه توسط غارتگران به یغما رفت و دو جان پناه كوهنوردی همواره آمال كوهنوردان و سنگ نوردان بوكان بوده است و در فرهنگ مردم مكریان كوه ترغه از قداست و جایگاه ویژه ای برخوردار است. متعالی ترین باورها و اسطوره ای ترین شعرها از كوه ترغه الهام گرفته اند و د رجای خود زاینده ترین نوع نظام ارزشی را در كردستان به وجود آورده است.

آنجا است كه شاعر گرانمایه كُرد هژار می سراید:

ترغه چونی سه ر ت هه ر برزه

لیك جیا بوونه وه مان چه ن ورزه

روژه دبی ناوی هژار نامینی

سازی ئازادی له رووت ده خوینی

ترغه چطوری قله ات همچنان بلند است

از جدا شدنمان چند فصل می گذرد

روزی خواهد بود كه هژار نمی ماند

اما ساز آزادی را روی قله ات خواهند زد

كوه وستا مصطفی: در جنوب شرقی آبادی ترجان و شمال آبادی كوندلان 2700 متر ارتفاع در میان آبادیهای (بوبكتان) و (باغ شیخان)‌متصل است به كوه 2046 متری قلعه قوزلوه و از طرف روستای ( كانی دریژ) متصل است به كوه 2198 متر قره قایه و ادامه آن به كوه 2240 متری هواره برزه در میان روستاهای (یاغیان)، (سارده كوهستان)، (شیخ چویان) و (میرگه نخشینه) متصل است و ادامه رشته كوه وستا مصطفی تا كوه بلند 2700 متری پیر بوداغ و كوه (غزب) كه 2160 متر ارتفاع دارد. چگونگی نامگذاری این كوه به نام غزب مشخص نیست و بزرگترین غار ناشناخته بنام (‌غار سیاه) ‌در كوه (غزب) واقع گردیده است كه كوهنوردان هنوز نام و شناسنامه ای از آن تهیه نكرده اند كوهنوردان بوكان با قله وستا مصطفی و چشمه های آن آشنا هستند امیدوارم روزی شناسنامه این رشته كوه كه تا (وزنه) شهرستان بانه ادامه دارند تهیه كنیم كه شرافتی است بر شرافت زاگرس